اصول درمان‌های غیردارویی: برنامه های درمان غیردارویی باید از ویژگی‌های زیر برخوردار باشد
- جامع باشد
- دارای ساختار باشد
- بلند مدت باشد
- از متخصصین بهره بگیرد
- انعطاف پذیرباشد
- خانواده گرا باشد
- امکانات و منابع لازم را برای تشخیص و درمان معتادان داشته باشد
بایستی به معتاد و خانواده وی آموزش در مورد موادمخدر داده شود. سلامت جسمی و اجتماعی وی در نظر گرفته شود، مهارت‌های زندگی و شغلی آموزش داده شود، در مورد مسائل جنسی و بیماری‌های مقاربتی صحبت شود و توصیه شود بطور فعال در درمان شرکت نمایند.
گروه‌های خودیاری معتادان گمنام (NA): گروه‌هایی هستند که توسط خود معتادان به منظور حمایت از یکدیگر، گفتگو، راهنمایی و ارائه راه حل به یکدیگر تشکیل می‌شود.
این گروه‌ها فاقد درمانگر هستند و خود معتادان آنها را اداه می‌کنند و روش کار آنها براساس مقابله و پذیرش حقایق با تأکید بر صراحت و صداقت می باشد. ۱۲ قدم و ۱۲ سنت دارند.
روش جامعه درمان مدار: جوامع درمان مدار برنامه های اقامتی طولانی مدتی هستند که ۹-۱۲ ماه بطور می انجامد و اساس درمان برمبنای خودیاری پایه گذاری شده است، پرسنل اغلب از معتادین درمان شده هستند.
با توجه به اینکه اعتیاد به موادمخدر یک بیماری مزمن و عود کننده است و عوامل و شرایط زیستی، روانی و اجتماعی منجر به گرایش مجدد به مصرف مواد مخدر پس از تکمیل دوره درمانی می‌شود، ضروری است که مراکز درمان اعتیاد پس از تکمیل دوره سم زدایی، ارتباط مراجعان با مراکز درمانی حفظ نمایند.
طبق بررسی‌های انجام شده سه چهارم افرادی که دوره درمان را کامل نموده بودند، در فاصله یکسال پس از تکمیل درمان، عود مجدد داشته اند و بیشترین عودها در فاصله سه ماه پس از تکمیل دوره درمان اتفاق می افتد.
گاهی معتادان در مدت ترک لغزش‌هایی پیدا می‌کنند که این به معنای عود و مصرف مداوم دوباره نمی باشد، با شناسایی عواملی که منجر به عودهای قبلی شده اند، می‌توان احتمال عودهای بعدی را کاهش داد.
پس از هر لغزش فرد دچار احساس گناه می‌شود و فکر می‌کند که بی لیاقت و ناتوان است. بسیاری این لغزش‌ها را مساوی با عود قلمداد کرده و تصور می‌کنند، ادامه درمان بی فایده است.
عوامل موثر در عود: فردی، بین فردی، اجتماعی و موقعیتی
عوامل فردی: شامل ویژگی‌های فردی، نگرش‌ها و مهارت‌های اجتماعی و نحوه مقابله با مشکلات و فشارهای روانی اجتماعی می‌باشد. طول مدت اعتیاد، نوع و مقدار ماده مورد مصرف می‌تواند روی احتمال عود اثر بگذارد.
عوامل بین فردی: شامل محیط اجتماعی فرد یعنی خانواده و دوستان نزدیک و خرده فرهنگ حاکم بر آن می باشد. نگرش و واکنش‌های منفی و مثبت والدین، همسر، فرزندان، اعضای خانواده و دوستان نزدیک می‌تواند در تسریع یا پیشگیری از عود موثر باشد.
عوامل اجتماعی: شامل محل سکونت، شرایط کار، دوستان سالم، مهارت شغلی و امکانات آن و دیدگاه کلی جامعه درباره مصرف مواد می باشد.
عوامل موقعیتی: به محل و موقعیت‌های مرتبط با سوء مصرف مواد در گذشته فرد دلالت می‌کند. فرد مورد علاقه کشش زیادی برای رفتن به محل‌هایی که در گذشته با مصرف مواد همراه بودند، دارد.
روش مداخله درمانی شناختی، رفتاری کارآیی بیشتری در پیشگیری از عود داشته سات و اساس آن بر نحوه نگرش بیمار نسبت به فرد، دنیا و آینده قرار دارد و در مورد بیماری افسردگی پاسخ خوبی داده است.
طبق این روش می‌توان شناخت‌های غلط و ناکارآمد فرد معتاد و اطرافیان او را شناسایی و تصحیح نمود. اهداف این روش:
- کمک به حفظ و ادامه حالت ترک یا خودداری از سوء مصرف مواد و تغییر سبک زندگی
- آموزش مهارت‌های شناختی و رفتاری لازم برای شناسایی و پیش بینی موقعیت‌های خطرناک و اجتناب و مقابله با آنها
- در مواقع لغزش به بیمار کمک می‌کند تا از بروز عود کامل پرهیز نماید
- افزایش احساس اعتماد به نفس و خودکفایی فرد معتاد درباره امکان ادامه حیات بدون مواد
- تغییر شیوه زندگی برای انجام فعالیت‌های مثبت و شادی آور به جای سوء مصرف مواد.
روش‌های درمان: درمان دارویی- شناخت درمانی- رواندرمانی فردی و گروهی-خانواده درمانی- رواندرمانی تحلیلی، رفتاردرمانی
رفتار درمانی: از نظریه های یادگیری استفاده می‌شود و اعتماد بر این است که انسان نه بد است و نه خوب و رفتار به وسیله عوامل محیطی، محرک‌ها و نیازهای فرد بوجود می‌آید.
انسان هم رفتار سازگار و هم رفتار ناسازگار را یاد می‌گیرد. علل رفتار ناسازگار عبارتند از:
عدم فرصت کافی برای یادگیری
وجود موانع در یادگیری
کمبود تجربه کافی
اختلال درک
تکنیک‌های رفتاردرمانی مورد مصرف عبارتند از:
- حساسیت زدایی از طریق تکرار سریع محرک
- خاموش سازی از طریق قطع تقویت
- تقویت منفی
- شرطی کردن متقابل
شناخت درمانی: موجب سست کردن تمایلات از طریق سست کردن باورهایی است که آن را تقویت می‌کند.
- بررسی منافع و ضررها
- تعدیل باورهای مربوط به سوء مصرف مواد
- ثبت افکار روزانه و مشخص کردن اینکه بیمار قبل از استفاده از مواد چه احساسی دارد
- برخورد با ولع و تمایل به مصرف
- تمرکز روی باورهای بیمار
- حل و کنترل مشکلات زندگی
- مداخله در بحران
- درمان افسردگی و اضطراب
گروه درمانی ویژگی‌های دارد شامل:
- امکان صحبت در مورد مشکلات
- شناخت اثر مواد بر زندگی فرد
- درک و فهم بهتر احساسات و رفتارهای خود و دیگران
- بررسی و تبادل نظر در مورد مشکلات مربوط به فرایند درمان
- مقرون به صرفه بودن
- احساس تنهایی را کاهش می‌دهد
- استفاده از تجربیات دیگران
- درک متقابل اعضا
- ایجاد موقعیت‌های حمایت کننده و تشویق کننده
- احساس پذیرش از سوی دیگران
خانواده درمانی: پیرامون هر فرد معتاد، خانواده ای در رنج است، اعضای خانواده احساس درماندگی می‌کنند از اعتیاد فرزندشان احساس گناه می‌کنند و حتی ممکن است خانواده ناخواسته در ادامه اعتیاد او موثر باشد.
اهداف خانواده درمانی:
- بهبود روابط و همبستگی خانوادگی برای ترغیب به درمان
- شناخت نگرش‌های فعلی بیمار در مورد مواد مخدر
- افزایش سازگاری اجتماعی و شغلی بیمار
- کاهش ارتباط بیمار با دوستان مصرف کننده مواد
- حفظ روابط زناشویی
- کمک به خانواده برای اهمیت دادن به اعتیاد و پنهان نکردن آن
- اثبات اهمیت خانواده و معتاد برای دیگران
گروه درمانی بعضی معتقدند گروه درمانی بهترین روش برای درمان معتادان می باشد و ویژگی‌های آن عبارتند از:
امکان صحبت در مورد مشکلات
شناخت دامنه اثر مواد بر زندگی فرد
درک و فهم بهتر احساسات و رفتارهای خود و دیگران
بررسی و بحث و تبادل نظر در مورد مشکلات مربوط به فرایند درمان
بررسی تعهدات رفتاری ویژه ای که از هود بیماری جلوگیری می‌کند.
فواید گروه درمانی:
- مقرون به صرفه است زیرا تعداد زیادی مراجع یا مددجو در یک زمان خدمات درمانی دریافت می‌کنند
- گروه احساس تنهایی را کاهش می‌دهد و اجازه رشد روانی-اجتماعی به افراد می‌دهد
- موقعیتی بوجود می آورد که اعضاء بتوانند از تجربیات یکدیگر استفاده کنند
- گروه موقعیت حمایت کننده ای را بوجود می‌آورد که در طی زمان تغییر در رفتار می‌تواند اتفاق بیفتد
- ساختار کروهی مراجعان را تشویق می‌کند که رفتارهای جدید را تجربه کنند
- اعضای گروه احساس می‌کنند مورد قبول، اعتماد و علاقه دیگران قرار می‌گیرند
- گروه این امکان را فراهم می‌أورد که دیگران را همانگونه که هستند قبول کرده و به آنها اعتماد کنند
- درک متقابل اعضا این امکان را می‌دهد که انکارها و طفرهرفتن‌هایی که از مکانیسم های دفاعی شاخص درونی معتادان می باشند، شناسایی شده و با آنها برخورد مناسب شود
- معتادان با شناختی که نسبت به هم پیدا می‌کنند می‌توانند دلیل تراشی‌های یکدیگر را شناسایی کنند.
دیدن اینکه دیگران در گروه بهبود پیدا کرده اند، فرد را امیدوار می‌کند و این خود عامل محرکی جهت ادامه درمان می‌شود. امیدواری به نتیجه درمان باعث باعث باقیماندن فرد در درمان گروهی می‌شود.
در جریان درمان گروهی اعضای گروه متوجه می‌شوند که همه آنها در جنبه های مختلف (احساس، تفکر و رفتار) وجه اشتراک دارند.
بیمارانی که در گروه درمانی شرکت می‌کنند، از روابط رضایت بشی در خانواده خود برخوردار نیستند و در جریان درمان متوجه می‌شوند که دیگران نیز مشکلاتی شبیه به آنها یا حتی بدتر از آنها دارند.
یادگیری یا رشد مهارت‌های اجتماعی از عوامل موثر رواندرمانی گروهی می باشد.
محتوی و اهداف گروه درمانی:
آموزش مهارت‌های اجتماعی
آموزش اثرات و خطرات مواد مخدر
آموزش ابراز وجود
پیشگیری از عود
تقویت عزت نفس
آموزش حل مساله
آموزش حل تضاد
آموزش روش‌های کنترل استرس
رواندرمانی فردی: افراد با مسائل زمینه ای متفاوت از داروهای روانگردان متفاوتی برای درمان خویش استفاده می‌کنند.
درمانگر با امیدوار ساختن بیمار به اینکه عواطف ناشی از ترک او را غرقه نخواهد کرد و او به تشکین و تعادل دست خواهد یافت، کمک می‌کند تا به وضعیت درمانی خویش نظم دهد.
درمانگر با برقراری ارتباط همدلانه و مرور تاریخچه مصرف مواد، زمینه شروع مصرف، موقعیت‌های مصرف الگو و چگونگی پیشرفت مصرف به بیمار کمک می‌کند دریابد که مصرف مواد منجر به تغییر درجه حالات درونی او می‌شده است.
اصول درمان‌های غیردارویی و توانبخشی معتادان
- جامع باشد
- دارای ساختار باشد
- بلندمدت باشد
- از مجموعه ای از متخصصان بهره بگیرد
- انعطاف پذیر باشد (براساس ویژگیها، نیازهای مراجعین)
- خانواده گرا باشد (نیازها و مسائل خانواده را هم در نظر داشته باشد
- امکانات و منابع لازم برای تشخیص و درمان معتادان مبتلا به اختلالات دیگر روانپزشکی را نیز داشته باشد
اهداف درمان‌های غیردارویی:
- ایجاد و تقویت انگیزه برای ادامه درمان
- جلب همکاری خانواده برای تشویق و تقویت مراجع
- آموزش مراجع برای پی بردن به علل گرایش به مواد، منافع و مضرات مواد، روابط خانوادگی، نقاط ضعف و قوت شخصیتی، وجود مشکلات روانی و عاطفی دیگر
- ارائه مشاوره و رواندرمانی حمایتی به مراجع و اطرافیان
- کمک به تقلیل اصطراب و ترس مراجع و تغییر باورهای نادرست او درباره فرایند سم زدایی
- آموزش مهارت‌های رفتاری و شناختی لازم برای مقابله با عوارض جسمی و روانی ترک
- مشاوره و راهنمایی درباره هدف و فرآیند درمان نگاهدارنده دارویی
- رفع کمبودهای رفتاری و ضعف های شخصیتی
- ارائه کمک از طریق رواندرمانی فردی، گروهی و خانوادگی برای پذیرش مراجع توسط خانواده
- آموزش مهارت‌های شناختی و حرفه ای لازم
- تشویق به شرکت در گروه‌های خودیاری
خانواده درمانی: اعضای خانواده معتاد احساس درماندگی می‌کنند و نیازمند راهنمایی هستند. اعتیاد اغلب در ارتباط با روابط داخل خانواده شکل می‌گیرد.
اهداف:
بهبود روابط و همبستگی خانوادگی برای ترغیب به درمان و پیشگیری از عود
شناخت نگرش‌های فعلی بیمار در مورد مواد مخدر
حفظ روابط زناشویی
افزایش سازگاری اجتماعی و شغلی بیمار
کاهش ارتباط بیمار با همسالان مصرف کننده
در بسیاری موارد اعتیاد نه تنها توسط فرد معتاد که توسط افراد خانواده اش نیز انکار می‌شود. احتمال موقعیت درمان بدون درگیر کردن اعضای خانواده به ودی خود باعث کاهش مصرف مواد می‌شود.
معتادانی که قادر به ترک مستمر شده اند، در جریان درمان اغلب از حمایت خانوادگی خوبی برخوردار بوده اند اظهار اینکه خانواده در معتاد شدن مراجع مقصر بوده است، کمکی به فرایند درمان نخواهد کرد.
درصد قابل توجهی از معتادان تا سنین بزرگسالی ارتباط تنگاتنگ خویش را با خانواده اولیه حفظ می‌کنند.
مراحل خانواده درمانی:
- مذاکره برای قرارداد درمانی (سوء مصرف فرد معتاد مشکل کل خانواده می‌باشد)
- ایجاد زمینه برای زندگی بدون مواد (کار کردن با اعضای خانواده در جهت ایجاد محیط مناسب)
- قطع مصرف (بیمار درمی یابد که انتظار خانواده از او قطع مصرف مواد است)
- ادامه بحران (پس از سم زدایی همانند خود مراجع که دچار نوعی فقدان می‌شود خانواده نیز نوعی برهوت هیجانی را تجربه می‌کند.
- مرحله بازآرایی و بهبود (بایستی به خانواده کمک کرد تا ارتباط بهتری در درون خانواده ایجاد نماید)
- خاتمه درمان (زمانی که مراجع و درمانگر متقابلاً به این نتیجه برسند که هدف درمانی حاصل شده است، درمان خاتمه می یابد).
رفتاردرمانی: در روش رفتاردرمانی از نظریه های یادگیری استفاده می‌شود و اعتقاد بر این است که رفتار به وسیله عوامل محیطی، محرک‌ها و نیازهای فرد بوجود می‌آید.
علل رفتار ناسازگارانه:
عدم فرصت کافی برای یادگیری
وجود موانع احتمالی در یادگیری
کمبود تجربه کافی
اختلال در ادراک
اشکال در تصمیم
رفتار درمانگران به وفور از تقویت کننده های متعدد استفاده می‌کنند و بطور کلامی و غیرکلامی به تشویق اعضای گروه می پردازد.
روش‌های الگوگیری، آموزش توانایی سازگاری، تمرین آرمیدگی و آموزش حل مساله در رفتار درمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
طبق نظریه شناخت درمانی، بسیاری از معتادان ویژگی‌هایی دارند که آنها را در معرض اعتیاد قرار داده است. این ویژگیها عبارتند از:
- حساسیت بیش از حد به احساسات ناخوشایند خود و دیگران
- کمبود انگیزه بریا کنترل رفتار
- هیجان طلبی و تحمل کم و بی حوصلگی
- آستانه پایین تحمل ناکامی‌ها
- نداشتن روش‌های مورد قبول اجتماع جهت کسب لذت
- احساس ناامیدی در مورد رسیدن به هدف
مصرف کنندگان معمولاً مشکلات خود را کم اهمیت جلوه می‌دهند و به آن بی توجهی کرده و یا اینکه آنها را به مسائلی غیر از مواد و الکل نسبت می‌دهند.
یک عامل بسیار مهم در وابستگی روانی بیماران، این باور است که ترک مواد مخدر باعث بروز عوارض غیرقابل تحمل خواهد شد.
شناخت درمانی یک.... روان درمانی است که سعی می‌کند رفتارها و باورهای ناسازگارانه و ناکارآمد را تغییر داده و روش‌های کنترل را آموزش دهد و شامل سست کردن تمایلات از طریق سست کردن باورهایی است که آن را تقویت می‌کند.
پایان مقاله