الف: تلویزیون
از بین فن آوری‌های جدید و رسانه های جمعی، تلویزیون و کامپیوتر بیشتری نفوذ را بر ذهن تاثیرپذیر کودکان و نوجوانان دارد و برای خانواده ها و جامعه ایجاد مشکل کرده است.
بیش از ۹۰ درصد کودکان و نوجوانان دقت بیشتری صرف دیدن تلویزیون می‌کنند تا رفتن به مدرسه و متاسفانه به تدریج با تاثیر بر طرز تفکر و رفتار ایشان جانشین پدر و مادر می شود و اطلاعات زیادی که بخشی از آن مضر می باشد به آنها انتقال می دهد.
شرایطی که سبب تاثیر تلویزیون بر آنها می شود بشرح زیر است:
- تجربه هایی که آنها هنگام مشاهده تلویزیون در وجود خود دارند.
- درک مفاهیمی که تلویزیون به ایشان می دهد.
- مرحله ای از شناخت و رشد رفتاری که در آن هستند.
- قدرت شناختی و میزان هوش آنها
- انگیزه ها و انتظارات آنها از دیدن تلویزیون
- نگرش والدین و خانواده نسبت به تلویزیون
- سطح تحصیلات افراد خانواده
- نحوه تماشای تلویزیون (به تنهایی یا همراه با دیگران)
- فرهنگ کنونی و گذشته آنها
- وضع کلی رسانه های در دسترس.
با توجه به موارد فوق تلویزیون تأثیرات مختلفی بر کودکان و نوجوانان دارد. بسیاری از کودکان مدت‌ها قبل از اینکه مطالب تلویزیون را بفهمند، ممکن است به آن نگاه کنند.
تماشای تلویزیون در حدود سن ۲/۵ سالگی شروع و در سنین قبل از دبستان به اوج خود می‌رسد ولی در دوران نوجوانی کمی کاهش می یابد. در زمانی که کودک به تلویزیون نگاه می‌کند، ممکن است بازی کند، مشق بنویسد، با دیگران صحبت کند، کتاب بخواند و یا مشغول خوردن باشد.
در سنین ۱۱-۲۰ سال (نوجوانی) با دقت و توجه بیشتری تلویزیون تماشا می‌کنند ولی در سنین ۱-۱۰ سالگی صرفاً بعنوان سرگرمی استفاده می‌شود و کودک دقت زیادی ندارد.
تأثیر مثبت و منفی تلویزیون:
مسلماً تلویزیون بعنوان یکی از قویترین و تأثیر گذارترین اختراع، در شکل گیری رفتار، عقاید، عواطف و روابط، فردی و اجتماعی ما نقش عمده ای بازی می‌کند.
تلویزیون از یک نظر جنبه مثبت دارد و بعنوان یک دانشگاه تأثیر دراز مدت و کوتاه مدت دارد. از طریق تلویزیون می‌توان جامعه ای را هدایت کرد و آموزش‌های صحیح و لازم به کودکان و نوجوانان داد و سرگرمی و اشتغال ذهن جذاب و لذت بخش برای آنان ایجاد کرد و هم چنین سطح دانش و بینش آنها را نسبت به هویت و شخصیت خود افزایش داد و آنها را با رموز علم و دانش و هنر و فرهنگ کشور خود و تمدن‌های دیگر آشنا نمود.
از جنبه منفی، تلویزیون می‌تواند بسیار بدآموز و مخرب باشد اگر الگوهای اجتماعی و فردی که توسط تلویزیون آموزش داده می‌شود با معیارهای سلامتی و عقیدتی یک جامعه مغایر باشد می‌تواند شخصیت و رفتار کودک و نوجوان را تحت تأثیر قرار دهد.
یکی از جنبه های منفی تلویزیون که شاید جهان مشمول ترین آن باشد، تاثیر خشونت‌های تلویزیونی پرافکار و عقاید و احساسات افراد و خصوصاً کودکان و نوجوانان است و طبق بررسی انجام شده، بیشتریت اعمال خشونت بار، به همسالان خود در مدرسه و محل سکونت تعرض می‌کنند و رفتار خشن بروز می‌دهند.
خشونت در تلویزیون به چند شکل جسمانی، کلامی، روانی و یا شکستن اشیاء وجود دارد و عواقب این خشونت یعنی درد و رنج و مصایب بعدی بندرت نشان داده می‌شود.
خشونت در تلویزیون به کودکان رفتار ضداجتماعی می آموزد و آنها را برای مضطرب شدن آماده می‌کند. خواب را مختل می‌کند و این باور را در آنها تقویت می‌کند که مسائل را با خشونت می‌توان حل کرد. آنها را نگران و ترسو نسبت به دنیای اطراف بار می آورد. حساسیت آنها نسبت به رنج دیگران کمتر می‌شود و از قوانین سرپیچی می‌کنند و رفتار معمولی آنها با دیگران معمولاً توام با پرخاشگری و آزار و تحقیر می‌شود.
از دیگر پدیده های تاثیر منفی تلویزیون مسئله نشان دادن خودکشی در فیلم‌ها و اخبار می باشد. خودکشی به معنای خشونت فرد نسبت به فرد می باشد. میزان تاثیر خودکشی تلویزیونی تا اندازه های هم به ساختار شخصیتی، قدرت محرک‌های تلویزیونی و شرایط محیط بیننده فیلم بستگی دارد.
برخی پژوهشا نشان داده است، کودکی که برنامه های خشونت آمیز تلویزیون را از ۸ سالگی به بعد مشاهده کرده است، پس از گذشت ۲۰ سال رفتار پرخاشگرانه خواهد داشت.
عوامل ایجاد کننده رفتار پرخاشگرانه پس از مشاهده خشونت در تلویزیون عبارتند از:
- پاداش یا عدم تنبیه در برنامه در مورد رفتار خشونت آمیز
- نشان دادن خشونت بعنوان عملی قابل توجیه
- عواملی در فیلم که شبیه زندگی واقعی است
- تصویر فرد خشن که شبیه بیننده است
- نشان دادن رفتارهای خشونت آمیز که انگیزه انتقام دارند
- نشان دادن خشونت بدون عواقب آن (رنج و غم و پشیمانی)
- نشان دادن خشونت واقعی در زندگی (مثل اعدام قاتلین یا سران کشورها)
- خشونتی که در آن آزار جسمی یا غیرجسمی وجود دارد
- نشان دادن تصاویری که در بیننده احساس خشم ایجاد می کند
پیشنهادات برای کاستن از مضرات و خطرات تلویزیون
- خانواده‌ها در درجه اول باید نقش فعالی در کمک به کودکان در فهم و درک آنچه تلویزیون را می‌بینند، داشته باشند
- محدود کردن ساعت‌های مشاهده تلویزیون در کودکان
ب: کامپیوتر
در چند سال اخیر رایانه و اینترنت بتدریج جای تلویزیون را گرفته ایت و پیش بینی می‌شود در طی سال‌های آینده بطور کامل جایگزین آن بشود.
علاوه بر جنبه های تفریحی و سرگرمی و بازی رایانه، مهمترین مورد استفاده رایانه، بخش‌های آموزشی آن است آموزش شامل در دسترس بودن اطلاعات بصورت قابل استفاده، انگیزه برای یادگیری و فرصت کاربردی از دانش آموخته شده است.
در حال حاضر در تعدادی از کشورهای پیشرفته، بسیاری از برنامه های درسی مدارس و دانشگاه‌ها توسط کامپیوترهای مستقر در... دانش آموزان و دانشجویان انجام می‌گیرد.
از آنجا که یادگیری اختیاری، انگیزه بیشتری برای آموختن ایجاد می‌کند، یادگیری توسط بازی‌های کامپیوتری لذت بخش تر و کم فشارتر است.
کامپیوتر می‌تواند اشتباهات در زبان، ریاضی یا هر موضوع دیگر را با سرعت زیاد به آموزش گیرنده نشان دهد. از عوامل تقویتی و پاداش دهنده که در کامپیوتر موجود است، برای جالب کردن مطالب آموزشی استفاده می‌شود زیرا موجب علاقمندی بیشتر کودک و نوجوان برای یادگیری می‌گردد.
ج: اینترنت
مهمترین فعالیت فن آوری جدید (کامپیوتر) برقراری ارتباطات و انتقال و تبادل اطلاعات در طیف و سطح بسیار گسترده می باشد و هیچ محدودیتی برای آن متصور نیست و بهمین دلیل آنرا بزرگترین بزرگراه بین المللی می‌نامند.
دستیابی کودکان و نوجوانان و حتی بزرگسالان، به مخازن و کتابخانه ها و منابع بی نهایت وسیع اطلاعات مربوط به دانش بشری و نیز برقراری ارتباطات با مردم سایر کشورها و فرهنگ‌های دیگر از دستاوردهای فوق العاده مهم این فن آوری است. کودکان و نوجوانان قادرند به مدارس، کتابخانه ها و مراکز مختلف علمی و هنری جهان به آسانی دسترسی پیدا کنند. این فن آوری فرستادن و دریافت Email، تبادل پرونده ها، برنامه ها، تصاویر و حتی صداها را نیز تسهیل می‌کند و سهولت یادگیری او را تقویت می‌کند.
از جنبه منفی، اینترنت می‌تواند کودکان و نوجوانان را با خطرات و ضدارزش‌ها و عوامل مخرب مربوط کند اطلاعاتی در دسترس آنها قرار می‌گیرد که به هیچ وجه مناسب سن و شرایط آنها نیست که اغلب حول محور امور جنسی و خشونت می‌باشد و موجب اشاعه انحرافات جنسی، خشونت، اعتیاد، رفتارهای ضداجتماعی جرم و جنایت شده که در بسیاری از موارد انکارناپذیر است.
با توجه به روند برگشت ناپذیر توسعه فناوری و بویژه کامپیوتر این سوال مطرح است که در چه سنی باید این وسیله در اختیار کودک یا نوجوان قرار گیرد. ولی قدر مسلم اولیاء بایستی نظارت کافی بر آنها داشته باشند بایستی به کودکان یا نوجوانان توصیه کرد که یا از کار با کامپیوتر اجتناب کنند و یا از آن بطور صحیح استفده کنند که اغلب گزینه دوم را انتخاب می‌کنند.
کامپیوتر بخش اعظمی از وقت کودک و نوجوان را می‌گیرد و موجب انزواطلبی، محدود شدن فعالیت‌ها و عدم توجه دروس و تکالیف مدرسه، دور شدن از قعالیت‌های اجتماعی سالم مثل ورزش و همچنین سوء تغذیه و اختلال خواب می‌شود.
دکتر پرویز مظاهری روانپزشک
پایان مقاله