اعتیاد به مواد مخدر و سوء مصرف مواد؛ بصورت یک معضل اجتماعی در آمده و کشورهای مختلف و جوامع انسانی را به شدت تهدید می‌کند. روند رو به گسترش اعتیاد و سوء مصرف مواد بنیادهای جوامع را در ابعاد گوناگون اقتصادی؛ اجتماعی؛ اخلاقی و فرهنگی تحت تأثیر قرار داده وآنها را از درون دچار فساد و تباهی کرده و در نهایت به انحطاط می کشاند.
دلایل شیوع اعتیاد متعدد بوده و با توجه به ویژگی های جوامع مختلف تفاوت‌های قابل ملاحضه ای پیدا می کند.
آمارهای منتشره از سوی مراجع بین المللی و داخلی حاکی از افزایش فزاینده مصرف مواد در سطح جهانی و داخل کشور است. در ایران نیز اعتیاد در سال‌های اخیر روند رو به گسترش داشته است.
جدیدترین آمارهای ارائه شده حاکی از آن است که درحدود ۲ میلیون معتاد وابسته به مواد و حدود ۶میلیون معتاد تفننی در کشور ما وجود دارد؛ اما با توجه به ادله فراوان و شواهد موجود؛ برآورد می‌شود که تعداد معتادین در ایران بسیار بیشترکند از این باشد..
اگر فرض کنیم هر فرد معتاد در طول عمرش حداقل یک نفر دیگررا گرفتار؛ احتمال آن می رود که تعداد معتادین و افراد در معرض اعتیاد در آینده بسیار بیشتر از این باشد.
اگر هر فرد معتاد به طور میانگین دارای ۵ نفر بستگان درجه یک باشد؛ حداقل۱۰ مبلیون نفر در
معرض خطر گرایش به اعتیاد و آثار سوء آن خواهند بود.
اگر هر فرد معتادروزانه حداقل ۱۰۰تومان صرف مواد کند؛ هر روز ۲میلیارد ریال ضرر مادی نصیب جامعه می‌شود که در سال سر به ارقام نجومی می‌زند.
آمارها نشان دهنده آن است که درحال حاضر در ایران بالغ بر ٪۶۰ کل زندانیان را کسانی تشکیل می‌دهند که جرمشان درارتباط با مواد مخدر بوده است.
اعتیاد و وابستگی دارویی مشکلاتی جهانی هستند. کنترل ومبارزه با اعتیادبه هماهنگی کشوری و بین المللی نیاز دارد.
سیاست‌های کنترل دارویی باید متعهد به کاهش عرضه و کاهش تقاضای مواد و مجازات و پیگرد قانونی دلالان وسوداگران سازمان یافته و درمان معتادین به عنوان افراد بیمار گردد.
در برخورد با مصرف کنندگان مواد؛ مراقبت های پزشکی و روانشناختی بر مجازات آنها ارجعیت دارد و لازمست که درمان مناسب جایگزین تنبیه و توبیخ گردد.
مبارزه با اعتیاد از سه بخش اصلی تشکیل می‌گردد:
- مبارزه با عرضه (تولید؛ توزیع؛ انتقال و مصرف)
- درمان معتادین
- کاهش تقاضا
با توجه به اینکه عوامل متعددی برادر پیدایش اعتیاد نقش دارند؛ برای کنترل مؤثر و کارآمد اعتیاد باید به هر سه محور فوق توجه نمود. در این بین پیشگیری از اعتیاد به دلیل اثر بخشی و هزینه کمتر؛ حائز اهمیت بیشتر است.
تاریخچه:
مواد افیونی از دیر باز توسط ملل مختلف شناخته شده بود وکشت؛ تولید؛ توزیع و مصرف آنها از زمان های قدیم رواج داشته است.
نوشته های تاریخی نشان می‌دهد که تریاک در تمام دوره های تاریخ بابل؛ مصر؛ یونان و روم استعمال می‌شده است.
کشف خشخاش با اینکه در ممالک شرقی از جمله ایران؛ چین؛ هند؛ ترکیه و ممالک اروپایی به عمل می آمده ولی اصل آن از مصر بوده است. در ایران در زمان حکومت صفویان مصرف این ماده متداول بوده و در زمان شاه عباس توسعه بیشتر یافته است
در قرن‌های اخیر سوداگران و استعمارگران خارجی بویژه انگلیسی‌ها از یک سو با ترویج کشت و تولید و توزیع و فروش تریاک در ایران؛ بردرآمدهای امپراطوری بریتانیای کبیر افزوده و از یک سو؛ کشیدن تریاک را در سطح گسترده ای وسعت دادند. در سال‌های جنگ دوم جهانی و پس از آن قاچاق مواد افیونی و اعتیاد به آن رواج بیشتری پیدا می‌کند. در سال ۱۳۳۴ قانون منع کشت خشخاش و جلوگیری از مصرف غیر پزشکی تریاک از تصویب مجلس گذشت و وزارت بهداری را مسئول امور معتادین قرار داد. در سال۱۳۴۸ دولت قانون منع کشت خشخاش را لغو کرده و به جای آن قانون کشف محدود خشخاش تصویب و سهمیه کوپنی تریاک رواج یافت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی؛ در خرداد ماه ۱۳۵۹ سهمیه تریاک معتادین مجاز لغو و طبق قانون جدید مدت ۶ماه بعنوان ترک اعتیاد مهلت تعیین شد و از آن پس اعتیاد جرم و معتاد مجرم شناخته شد.
در چند سال اخیر با توجه به نتایج نه چندان رضایت بخش ناشی ازبه کار بستن روش‌های مبارزه با عرضه و درمان معتادین؛ تلاش‌های فراوانی از سوی صاحب نظران و مجامع علمی؛ در راستای توجه بیشتربه جنبه های پیشگیرانه مبتنی بر آموزش و آگاهسازی صورت گرفته است.
تعاریف:
اعتیاد = یعنی وابستگی به مواد گونه ای که کاملابٌه حال شخص واجتماع مضر بوده و سبب اختلال در کارهای اجتماعی و شغلی فرد گردد.
سوء مصرف = فرم خفیف وابستگی را سوء مصرف می‌گویند به شکلی که مصرف مواد با زندگی شخص تداخل کرده باشد و به معنی استفاده از ماده ای است که مصرف آن غیر قانونی باشد و به یا دیگران ضرر و زیان برساند همچنین باعث بروز تغییرات روانی و رفتاری در فرد می‌شود
بطور مثال:
مصرف تریاک در کشور خل کرده باشد و به معنی استفاده از ماده ای است که مصرف آن غیر قانونی باشد و به یا دیگران ضرر و زیان برساند همچنین باعث بروز تغییرات روانی و رفتاری در فرد می‌شود
بطور مثال:
مصرف تریاک در کشور؛ غیر قانونی است؛ پس حتی یکبار کشیدن آن سوء مصرف است.
مصرف حشیش باعث به هم خوردن شعور فرد می‌شود؛ پس کشیدن آن سوء مصرف است.
مصرف الکل باعث بروز عصبانیت و پرخاشگری می‌شود؛ پس نوشیدن آن سوء مصرف است.
مواد مخدر = هر ماده ای که پس از وارد شدن به درون بدن فرد بتواند بریک یا چند عملکرد وی اثر منفی بگذارد مانند تریاک؛ هروئین و حشیش
معتاد = کسی که دارای وابستگی جسمی و روانی نسبت به یکی از مواد مخدر می‌باشد و ناگزیر است مصرف مقادیر مشخص از آن را به طور مستمر ادامه دهد.
علائم ترک = یکسری علائم ناراحت کننده و آزار دهنده که در اثر قطع ناگهانی و یا کاهشی میزان مواد مصرفی روزانه پیدا می‌شود مثل اسهال؛ استفراغ؛ درد شدید مفاصل و استخوان‌ها و عضلات؛ آبریزش بینی و بیقراری
تحمل = حالتی است که فرد مجبور است بتدریج میزان ماده مصرفی روزانه را افزایش دهد.
عود = بازگشت به سطح قبلی فعالیت بدنبال تلاش برای توقف یا کاهش مصرف مواد انواع مواد مخدر و اعتیاد آور.
انواع مواد مخدر:
ترکیباتی که مصرف آنها سبب ایجاد وابستگی جسمی و یا روانی می‌شود را در گروه های ذیل می‌توان دسته بندی کرد.
- مواد افیونی
- حشیش (کانابیس)
- کوکائین
- مواد استنشاقی
- مواد توهم زا
- داروهای خواب آور و ضد اضطراب
- نیکوتین
- الکل
- داروهای نیروزا
- فن سیکلیدین ها
- آمفتامین ها
مواد افیونی
- تریا ک
از عصاره گرز خشخاش تهیه می‌گردد و ماده ای است با قوام خمیری که عموماٌ به رنگ قهوه ای سیر بوده و بوی آمونیاک یا ادرار مانده می‌دهد و هنگام سوختن بویی شبیهبه چسب دارد.
ترکیبات هروئین؛ کدئین؛ مرفین؛ سوخته و شیره از مشتقات همین ماده هستند. تعداد زیادی از مواد افیونی در آزمایشگاه به صورت مصنوعی ویا نیمه مصنوعی توسط افراد سود جو ساخته می‌شود که معمولاٌ ترکیباتی خطرناک و به شدت اعتیاد آور هستند.
تحمل و وابستگی نسبت به ترکیبات تریاک به سرعت ایجاد می‌شود؛ اما متأسفانه علائم ترک مواد افیونی تا زمانی که فرد اینگونه مواد را به مدت طولانی مصرف نکرده باشد و قطع سریع و ناگهانی مصرف صورت نگرفته باشد؛ خود را ظاهر نمی‌کند و بر همین اساس افراد خیلی دیر به مسئله اعتیاد خود پی می‌برند.
- مرفین:
پودری سفید رنگ یا کرم و گاهی قرمز آجری رنگ؛ تلخ مزه و بدبو است که به صورت آمپول در مصارف پزشکی استفاده می‌شود.
- هروئین:
یکی از مشتقات نیمه مصنوعی تریاک است پودری بسیار نرم می باشد که بسته به میزان خلوص آن به رنگ سفید تا زرد مایل به قهوه ای می باشد. اعتیاد آور است و قدرت آن دو برابر مرفین است.
- کدئین:
ماده سفید رنگی است که به صورت قرص‌های خالص و یا بصورت ترکیب با استامینوفن و آسپرین یا شربت‌های ضد سرفه مورد استفاده معتادان قرار می‌گیرد.
عوارض ناشی از استفاده طولانی مدت تریاک و هروئین:
- کدر شدن رنگ پوست و تیره رنگ شدن لب‌ها (معمولاٌ افراد را می توان از صورتشان نشخیص داد)
- کاهش میل و توانایی جنسی در مردان
- بی نظمی در قاعدگی و کاهش قدرت باروری در زنان
- کاهش حرکات روده (یبوست)
- بی اشتهائی و لاغری
- اختلال در خواب
- ابتلا به عفونت‌های خطرناک ناشی از تزریق
- ابتلا به افسردگی
- عدم رسیدگی به وضعیت ظاهری
- اختلال در عملکرد (اخراج از مدرسه یا محیط کار)
حشیش:
مادهای است که ازسرشاخه های گیاه شاهدانه بدست می آید. ماده ای به رنگ سبز مایل به خاکستری
است اسامی دیگر آن عبارتند از ماری جوانا – ینگ – گرانس – علف – چرس و سیگاری. مصرف حشیش در بدن ایجاد تحمل و وابستگی می‌کند و اگرچه وابستگی جسمی آن قوی نیست اما وابستگی روانی آن بسیار زیاد است.
بیماری‌های مزمن تنفسی و سرطان‌های ریوی؛ تشنج؛ نقص‌های مادر زادی در جنین؛ اختلال در سیستم ایمنی؛ اختلال در تمایلات جنسی و بی نظمی های قاعدگی از عوارض مصرف حشیش می‌باشد.
شایعترین اثرات جسمی حشیش عبارتند از اتساع عروق خونی؛ قرمزی چشم؛ بالا رفتن ضربات قلب؛ کاهش فشار خون؛ خشکی دهان و اختلال در درک زمان و رنگ‌ها.
برخی از افراد از حشیش برای رفع خستگی و اضطراب استفاده می کنند ولی به تدریج احساسات ناخوشایند مثل دلشوره شدید؛ ترس ازمرگ؛ طپش قلب و احساس تنگی نفس؛ خشکی دهان؛ تکرر ادرار و اسهال جایگزین آن می شود. گاهی نیز حشیش موجب بد بینی و توهمات شنوایی می‌گردد. همچنین اختلال در تمرکز و کاهش هشیاری و اختلال در حافظه را می‌توان نام برد. دوچرخه سواری- رانندگی و کار با ماشین آلات پس از مصرف حشیش خطرناک است.
کوکائین:
ماده ای است بلوری و سفید رنگ و از گیاهی به نام کوکا در آمریکای جنوبی استخراج می‌شود. نام دیگر آن کراک می‌باشد. بیش از حد اعتیاد آور است.
طول مدت اثر آن ۳۰-۶۰ دقیقه است وفرد بدفعات در شبانه روز استفاده می‌کند. با تحریک سیستم سمپاتیک موجب افزایش ضربان قلب؛ افزایش فشار خون؛ گشادی مردمک چشم؛ بیقراری و پرخاشگری می‌گردد.
مواد استنشاقی:
ترکیباتی چون بنزین؛ چسب موکت؛ مواد پاک کننده فرار؛ گاز فندک؛ رنگ‌های اسپری؛ چسب هواپیما و واکس کفش بدلیل ارزان بودن و در دسترس بودن از جمله ترکیباتی هستند که در کشورهای غربی و در میان نوجوانان به وفور مورد سوء مصرف واقع می شوند.
اثرات مصرف این قبیل مواد که غالباُ بصورت استنشاقی صورت می‌گیرد؛ ظرف ۵دقیقه ظاهر شده وباعث تضعیف سیستم اعصاب مرکزی می شود.
احساس غوطه ور بودن؛ هیجان زدگی؛ ترس؛ توهمات شنوایی و بینایی، درک غلط از اندازه های بدن؛ اختلال در حفظ تعادل بدن و اختلال حافظه از جمله علائمی هستند که به دنبال مصرف این مواد ایجاد می‌شود عوارض جانبی مصرف این مواد بسیار جدی و خطرناک است وممکن است سبب ایجاد بی نظمی ضربانات قلب؛ ضعف مرکز تنفسی؛ خفگی و نارسایی کبد و کلیه می‌شود.
الکل:
ماده ای است که بیش از سایر مواد با ارتکاب جرائم خشونت بار ارتباط دارد.
در آمریکا از هر سه کورد دستگیری؛ یک مورد آن بدلیل سوء مصرف الکل است. در انگلستان و
فرانسه حدود نیمی از افراد محکوم به قتل درزمان ارتکاب خشونت؛ الکل مصرفکرده بودند.
اگرچه اثرات اعتیاد زای الکل همانند ترداک نیست؛ اما در مجموع زیان‌هایی معادل تریاک به فرد
وارد می‌سازد.
آثار فوری مصرف الکل = اختلال تفکر و قضاوت؛ عدم کنترل رفتار؛ اختلال در راه رفتن
و تکلم و اغماء.
عوارض مصرف طولانی مدت الکل = آسیب جبران ناپذیر سلول‌های کبدی؛ زخم معده؛ اختلال
در خواب؛ اختلال قلبی و عروقی؛ اختلال در حافظه.
داروهای نیروزا: (استروئیدهای آنابلیک)
این داروها توسط ورزشکاران مورد سوء مصرف واقع می‌شود؛ مصرف این داروها در کوتاه مدت
باعث افزایش توده عضلانی و سرخوشی می‌شود. ولی پس ازیک دوره نسبتاُ کوتاه؛ حالت تحریک
پذیری؛ پرخاشگری و رفتار خسمانه و افسردگی می‌شود.
همچنین توقف رشد در نوجوانان؛ جوش‌های فعال در صورت و بدن؛ تاسی زود رس و زردی پوست؛ سرطان کبد؛ سکته قلبی در سوءمصرف این داروها دیده می‌شود.
پایان مقاله